“МИНИЙ ЦУГЛУУЛСАН ХОРВОО”

Миний сэтгэл гонзгой урт – улаан хоолой шиг
Мушгирч уурлахаараа пөмбийж хавагнаад томболздог
Баярлахаараа агшиж сунаад агшиж сунаад агшиж сунаад
Байдгаараа тэлээд тэлээд тэгээд, тэгээд сөөчихдөг
Гомдохоороо үрчийж хорчийгоод хальс шиг болж хатаад
Гол дээр тоглож байгаа хүүхэд шиг сураггүй болчихдог
Хорсохоороо хачин шар ногоон өнгөтэй болж хувираад
Хороо шахаж байгаа могой шиг чивчрээд хагарчихдаг
Тайван байхдаа гонзгой урт юм л унжийгаад талимаараад
Таньдаг хүн мэндэлж байгаа юм шиг тайван байдаг
Атаархахаараа... Аа нэн аюултай татвас татвас хийгээд
Амьсгаа нь давчадсан хүн агаар эрэх шиг аль ч учраа олохгүй
Догдлохоороо дэндүү гоёо дороо цовхчин ийш тийшээ санжигнаад
Долоон өнгөөр солонгороод даанч дэндүү гоё, гоё, гоё
Хүлээхээрээ миний сэтгэл хааяа нэг, хааяа нэг хөдөлснөө
Хүлээтэй юм шиг хөдөлгөөнгүй хөхрөөд хүлээгээд л байдаг
Миний сэтгэл баярладаг, гомддог, догдлодог, атаархдаг
Миний сэтгэл муухай, сайхан, хорсдог, уурладаг, хүлээдэг
Миний сэтгэл өөр яадаг билээ? Гунигладаг, эрхэлдэг, эмзэглэдэг
Миний сэтгэл заримдаа надад сэтгэл байхгүй юм шиг санагддаг.

 

Адууны тоосонд дуулсан дуу нь хайр хөглөж

Амрагийн болзоонд хэлсэн үг нь ухаарал нэмж

Хэрсүү ухаанд нь зовлон жаргал хосолсон

Хэтэрхий ихэмсэг түүнд нар хүртэл дурладаг аа

 

Дуулсан дуунд нь уярахдаа тэнгэр хураа буулгаж мэлмэрдэг

Догдолж хэлсэн үгэнд нь сэтгэл, хуурын чавхдас шиг хөвчирдөг

Хээнцэрхэн төрсний нь өмнө үгс орооцолдоод,  би ичингүйрхдэг

Хэлээ хазлан эрхлэхдээ бүүр жаахан болчихдог

 

Тэртээ талын цэцэгс надад  атаархаад

Тэргүүлэгч дэлбээндээ шүүдэр унаган ганхсан

Тэнгэрийн саран авхай болзоонд ханьсан ирчихээд

Тэргэл туяа асган бидэн хоёрт эрхэлсэн

 

Уургаа тулаад мордоход нь салхи хормойдон дагасан

Уртын дуу аялахад нь нар ургаж мандсан

Өнгө будаг ялгаж нэгэн зураг зурсан

Өөрөөс минь хэзээ ч холдолгүй сэтгэлийн чинадад үлдсэн ...

...Хорвоог гижигдэм танхил уяхан нуруугаа
Хорасан тахир сэлэм шиг нумлаж
Хоёр мээмээрээ уушиг зvрхийг минь тэмтэрч
Хорзын дээжийг чи уруулаараа над уулгаач !

Ширмэн єнгєтэй хорвоод алтан хадаас шиг явахдаа
Шилэн болор жvнзийг шимж амталж ханалаа.
Шим сайтай сархдын зvрх тvлэм дээжийг
Чиний амаар дамжуулж хvртэх нэгэн дутуу байна .

Нанчдын ааганд би согтоё. Алдрай минь зєвшєєр
Надаас харин чи согт. Алагхан нvдэн минь
Насан залуугийн сvvлчийн дуслыг шавхан шимж
Навчин улааны тамгаа хvзvvнд минь дарж хайрла.

Сормуусан цаанаа инээж дуугvй битгий суугаач
Согоо сайхан дvрээ нvцэглэнхэн харуулаач
Сохор заяат орчлонгийн хєлгvй цэнгэлийн дээжийг
Согтууранхан амталъя. Надаас чи автугай...

Эгшсэн зүрхийг минь холын холоос дуудаж

Эрхэлж тунисны минь төлөө намайг бүү зэмлэ

Зүр гөрөөс урамдахад бөмбөчөөд байдаг сэтгэл

Зүс буруу үгэнд чинь зүг буруулаад байна

Тэнгэр зүйдэлгүй гэдэгт итгэдэггүйсэн бол

Тэртээ өрнийг зорин тогоруу юундаа нисэх вэ

Зоргол нялх аашинд минь аргамжаатай байдаг атлаа

Зоргоор залуу насыг хатуурхаж бүү гундаа

Үргэлж мөнхийн өвөр дээр чинь би зөрүүдлэхгүй

Үргэлж мөнхийн өрийг чинь би зөөллөхгүй

Үргэлж мөнхийн задгай гэзгээ би хаялахгүй

Үргэлж мөнхийн омог залуу амьдрахгүй

Навчис цантсандаа намрын өмнө бардамхан

Надад ширүүлхсэндээ чи, хайрын өмнө гандуухан

Чуулсан шувуудын сүүдэрт нуур мөстөж хонодог

Чулуу чулуундаа дурладаггүйн учир энэ ээ

Чамаас буцжээ гэж миний тухай сонсохдоо

Чанх өмнөө тунарсан сарны туяатай ханьс

Чиний дэргэд асгараагүй сэтгэл байдагт итгэ

Чин үнэндээ, яваад өгнө гэдэгт минь бүр ч илүү итгэ ээ

ГЭРЭЛТ ӨДРИЙН ЗҮҮДЭН БАЙЖ

НАДАД ЯАХ ГЭЖ ХАРАГДСАН ЮМ БЭ

ГЭЗГЭЭ ӨВӨР ДЭЭР МИНЬ ЗАДЛАЖ ЭРХЛЭХГҮЙ БАЙЖ

НАМАЙГ ЯАХ ГЭЖ ДАСГАСАН ЮМ БЭ

 ТЭНГЭРИЙН ДУУНААС ӨӨРӨӨ АЙДАГ Ч

ТЭВРЭЭД СУУХ НЬ ҮРДЭЭ ТӨМӨР

ТОЛГОД ХУЧСАН ШӨНӨӨС ӨӨРӨӨ ЭМЭЭДЭГ Ч

ТОСООД ИРЭХ НЬ ХҮҮДЭЭ ТҮШИГ

ЗУЛЫН ГЭРЭЛД БУУРАЛТСАН ИЖИЙТЭЙГЭЭ

ЗУРГАА ГАНЦ АВАХУУЛАХ МИНЬ ЯАЛАА …

 

“...ГАЛАВ ШАНХЫН ГОВЬДОО

ГАНДАА НЬ ҮГҮЙ ТООРОЙ

ГАНЖУУР ДАНЖУУР БАЙВ Ч

ШҮТЭЭН НЬ ҮГҮЙ ТООРОЙ...”

        Нэгэн цагт Монгол улсын ерөнхий сайд асан П. Жасрай гуай алдарт Шилийн богдын орой дээр гарчихаад сэтгэл нь догдлон “-Нээрээ л адуу хөөмөөр санагдаж байх чинь юу вэ” хэмээн шүүрс алдсан гэсэн дурсамж яриа байдаг. Тоорой банди энэ үгийг сонсоогүй, дуулаагүй монгол хүн гэж бараг үгүй байх.Тоорой бандийн жинхэнэ нэр нь Нанзад бєгєєд энэ нэрээрээ олонд тєдий л алдаршаагvй бололтой байна. Ном, зохиол, домогт энэ нэрийг “торой”, “тоорой”, “”баньд”, “банди” гэж олон янзаар бичдэг. Ч. Бавуудорж Торой бандийн нэрийг "Торолзох" гэсэн vгнээс гарсан бололтой гэж тайлбарласан байна. / Ч.Бавуудорж "Тоорой бандийн тухай” гэснээс vзвэл сайн эр Нанзадад олноос хайрласан хоч буюу хvндэтгэл нэр нь гахайн зулзаганы нэр "торой" биш, тал хєндийн хаа нэгтээ торойн харагддаг тоорой модны нэр "Тоорой" байх магадлал их байгаа юм. Тиймээс дээр иш татсан номонд бичигдсэн Тоорой бандийн "Торой" гэсэн нэр буруу болж байна. Мөн Монгол орны тєв хєдєє, дєрвєн зvг найман зовхист "Тоорой банди" гэдэг уртын дууг дуулахдаа "Торой" гэж эхний vеийг богиноор хэлдэггvй "Тоорой" гэж уртаар уянгалуулан цохилж дуулдгийг ч саналтай. Эрдэмт хvмvvн Я. Цэвэл авхай "Монгол хэлний товч тайлбар толь" /УБ.1966/-доо /ногоон Цэвэл/"торой", "тоорой" гэдэг хоёр vгийн ялгааг тун ч тодорхой тайлбарлаж:
• Торой -гахай ба сарлагийн тугал, торой хариулах, торойгоо дагуулсан мэгж;
• Тоорой -ургамал. Удын намын нэг зvйл мод, дотроо олон зvйл бий,
• Торой цэцэг -ургамал. /Жvржийн цэцэгтэй адил бєгєєд навч бяцхан, зун цэцэглэдэг нэгэн зvйл цэцэг/;
• Тоорой -хурга ишгэнд тэжээл єгєхєд эс хэрэглэх бол vглэж дуудах vг,
• Тооройлох -Тоорой, тоорой гэж єндєр дуугаар аялгуулах, Хурга тооройлох-хэмээжээ.

             Монгол орны тал хээр, уулын энгэр, зарим нэг баян бvрдийн орчимд хаа нэгтээ ов тов ганц нэгээр болон цєєн буурайхан тоогоор ургадаг Тоорой (Populus divorsifolia) мод цагтаа Баяндэлгэрийн уудам тал хєндийд говийн ганц айл шиг торойн харагдаж, хаврын цэнхэр зэрэглээ, ногооны униар хийгээд замын тоосон дунд "торолзох" тєдий vзэгдэж байсан нь лавтай. "Банди" гэдэг нь тєвд гаралтай vг бөгөөд бурханы шашны ёсны анхан шатны сахилтай, эрэгтэй хvvхдийг дуудах нэр гэж эрдэмтэн О. Сvхбаатар "Монгол хэлний хар vгийн толь" / УБ. 1997 /-онд бичжээ. Харин "баньд" гэж дээрх нэрийн нэг хувилбар болон бичигдээд байгаа vгийг Монгол хэлний тайлбар болон дvрмийн ба хадмал олон янз толиудад хичээнгvйлэн шvvж vзвээс огт байхгvй байна. Иймээс цаашид хэн боловч "баньд" гэж ярьж бичихгvй "банди" гэж ярьж бичиж байх нь зєв ажээ.

           Тоорой банди, Тогос Чvлтэм, Харцага Бор, Халиу Дорж, Хүрэл Дампил, Хүрмэн Шар, Цахиур Төмөр, Ганган Төгс ...халхын сайн сонс оо

“Харсанаа авахгүй

Хаяагаа хадрахгүй

Хошуу нутгаа илчлэхгүй

Түмний өмнө шившигээ дэлгэхгүй... ” хэмээн шилийн сайн эрс тангараг єргєдєг байсан гэлцэнэ. Дарьгангын сайн эр Тоорой Банди Манж амбаны сvрэгчин хошууны эгэл ядуу ард зоны тєлєєнєє Монголын их баялаг мал сvргийг харийн хил давахаас нь ємнє “шомбодож” нутгийн ядуу олонд тараадаг байсан гэдэг. Иймдээ ч Дарьганга нутгийн ардын дуунд

“Тоорой бандиийг байхад
Торгоны сайныг өмслөө
Тоорой бандиас хойш
Тостой даавуу ч олсонгүй
Гэрийн хаяанд суугаад
Гэзгийг минь илдэгсэн
Хажууд минь түшиж суугаад
Хацрыг минь илдэгсэн...
Гуна гунжийн нуруунд
Гундаа нь үгүй Тоорой
Гучин хоёр хошуундаа

Баригдаа нь үгүй Тоорой доо

 Цантын цагаан нуруунд
Цантаа нь үгүй Тоорой
Цахар найман хошуунд

Баригдаа нь үгүй Тоорой доо... “ гэж гардаг даа.

          Гэвч энэ дууг Монголчууд бид хурим найр, наадам дээр дуулдагүй дуу гэдгийг та бүхэн бас мэддэг байх. Хань ижлээ санан ганихарсан дуу болохоор тэр байх. Нэгэнтээ тамгын тахруудад хєєгдєн Алтан Дарь овооноо морьтойгоо давхиж гараад бvслэгдэж буцах аргагvй болохдоо эгц урд руу нь бууж зугтаасан гэдэг жим єнєє ч Алтан овоонд байдаг. Дарь уул, Ганга нуураа дээдлэн шvтэж хээрээр гэр, хэцээр дэр хийн алдарт Шилийн богддоо идээшиж явсан Тоорой бандийн хєшєєг нутгийн зон олон Ганга нуураас холгvй босгосон нь энэ. Хєшєєний ар дахь самбар дээр

“Задарсан дээдсийн толгойд

Цахиур хагалахаас буцахгvй,

Ядарсан олноо ємгєєлєхєє

Ёс хууль гэж vзнэ” гэж бичсэн байдаг аа.

 

 

 

 

Алтан богдын шилд нь

Алтан гургалдай жиргэнэ

Тэр гургалдайн дуунд нь

Агт морин сульдана… дуу ийн эхэлнэ. Уртын дуу болохоор бидний үеийн залуус тэр бүр сонсоогүй байх л даа. Сонсох ч албагүй. Гэхдээ энэ дууг намар юм уу, эсвэл хавар эрт сонсоход хэцүү. Өсч торнисон гэр, нутаг ус санагдаж ирээд сэтгэл сэнсрүүлж орхидог юм.

Өлийн их давааг

Өглөөний сэрүүнд давна

Өлөн хар нүдээ

Ээж дээрээ тавина… дуу ийн шуранхайлна. Өлийн их давааг өглөөний сэрүүнд давна, өлөн хар нүдээ ээж дээрээ тавина… Ингэхэд би ээж гэдэг хүнтэй анх хэзээ, хэрхэн яаж уулзлаа. Тэр надтай учрахдаа ямархуу төрх төлөвтэй байв. Энэ бүхнийг нэг нэгээр нь санахыг хичээв. Цэнхэр торгон дан дээл, цагаан туфльтэй ээж…

         Манай ээж яасан их юм угаадаг байгаа вэ. Гэрийн сүүдэрт суугаад түмпэнтэй юм хөөсөртөл угаана. Амандаа ямар нэгэн дуу заавал аялна. Хүн сонсчих вий гэсэн шиг тэр хавьдаа л дуулна. Гэхдээ миний мэддэгээс тэс өөр дуу дуулаад байгаа нь мэдрэгдэнэ.

          Тэгж байснаа холбооныхоо дан цагаан байшин руу жижигхэн цагаан цүнхээ тохойлдчихсон алхаж харагдана. Манай Дашинчилэн аагим халуун болохоор сумын төвийн хамгийн сэрүүхэн байшингуудын нэг холбоо руугаа яардаг байсан биз. Ухаан орсон цагаасаа хойш би ээжийгээ манай ангийн хүүхдүүдийн ээжүүдээс арай ахмад хүн юм байна гэж анзаарсан юм. Тэд миний ээжийг “Бямбажав гуай та хэзээ ээлжтэй вэ. Таны ээлжин дээр л Улаанбаатар руу нэг яримаар байна” гэлцэнэ.

          Миний ээж яагаад тэднээс эгч байгаа юм бол гэж би гайхна. Тэгж байтал гэнэт миний амьдралд Хайсандай гэх хачин жигтэй нэр орж ирлээ. Хүмүүс намайг хараад “Өө энэ чинь яг л бага Хайсандай болох нь” гэнэ. “Өнөө Хайсандай зайлуул хаа явдаг юм бэ, Хишиг-Өндөр лүү хүнтэй нийлсэн гэл үү” гэнэ. Хайсандай, Хайсандай… Нэг л мэдэхэд би энэ нэрэнд дургүй болсон байлаа. Зүс бараа нь ч харагдахгүй. Тэгсэн хэрнээ намайг хаа ч явсан яригдаж уур хүргэнэ. Надтай л холбоотой хүн байх нь. Хишиг-Өндөр рүү хүнтэй нийлээд явчихсан гэхээр эмэгтэй хүн байх нь. Яасан хачин нэртэй юм бэ… Энэ мэтчилэн би түүний тухай бодож хэвтдэг байв.

         Би сургуульд орох дөхөж байлаа. Аав маань “Миний охин онц сурна шүү. Том болоод аав, ээж хоёрыгоо тэжээх хүн шүү дээ, чи чинь” гэнэ.

“Аав аа, онц сурахгүй бол ээж та хоёрыг тэжээхгүй юу?” гэж би нэг өдөр асуулаа. Аав маань жаахан юм сэнгэнүүлчихэж. “Тэгвэл чи Хайсандай л болно доо” гэж тэр шулуухан хэллээ. Би уйлж гарав. Муухай Хайсандай… Би гомдохдоо ингэж бодов. Нөгөө танихгүй мөртөө таньдаг Хайсандай…

           Маргааш нь ээжээсээ асуулаа. Ээж ээ Хайсандай гэж хэн юм бэ. Ээж одоо бодоход миний асуултад аль хэдийнэ өөрийгөө бэлтгэчихсэн байсан байх. Тэр үед ээж бид хоёр сумын төвөөс бүр хойшоо хуушуурт хийх гогод түүж явлаа. Одоо ч гэсэн надад тэр өдөр кино шиг дурсагддаг юм. Ээж зүлгэн дээр цөмцийтөл хормойгоо ороогоод суусан байв. Ямар нэгэн юмаар оролдохгүй бол яриагаа эхэлж болохгүй байсан байх. Амандаа гогод тасдаад зуучихсан байж билээ.

“Хайсандай гэж үү? Тэр чинь миний охины ээж шүү дээ”… Залуухан гоё ээж байгаа. Хойтон чамайг сургуульд орохоор ирнэ дээ.

             Ээжийн үг тэгсхийгээд зогслоо. “Би чинь өөр ээжээс төрсөн юм байна шүү дээ”… Дотор давчдаад ирэв. Учиргүй их уур хүрэв. Уйлмаар болов. Гэхдээ ээжийгээ зовоохоос айлаа.

         Тэр Хайсандай гэгчийг ирвэл ёстой болгож өгөх юмсан. Бяцхан оюундаа би ингэж л анх ээжийнхээ тухай боддог байлаа. Мэдээж намайг гучин хэдэн өвлийн өмнө энэ хорвоод тээж төрүүлсэн ээжийнхээ тухай шүү дээ.

         Хүний өсөх насны жаргал шиг гайхамшгийг хэн ч, хэзээ ч бүтээдэггүй бололтой. Ямар нэгэн уйлмаар явдал тохиолдсон ч хэдхэн хормын дараа ганцхан чихрийн амттай хамт мартагдчихна. Бүр ор мөргүй арчигдан алга болно. Зөвхөн аз жаргалын алтан утсаар нэхсэн үлгэрийн юм шиг тэртээх хүүхэд ахуйн амьдрал.

       Манайх гуравхан хүүхэдтэй айл л даа. Холбооны Бадамдоржийнх гэх тэр хэр баргийн хүүхдэд заяахгүй диваажинд миний хүүхэд нас өнгөрсөн. Хоёр ах маань намайг газар тавихгүй эрхлүүлнэ. Том ах хот руу Цэргийн ерөнхий дээд сургуульд явлаа. Удаахь нь найм төгсөөд бас л хот руу Багшийн сургуульд одов. Харин би дөнгөж нэгдүгээр ангид орлоо. Манай аав жигтэйхэн гоё бичнэ. Хуулан бичлэгийн дэвтэрт бичиж өгсөн анхны өгүүлбэр одоо ч нүдний минь өмнө зурайна. Бадамдоржийн Гансүх, Бадамдоржийн Ганхуяг, Бадамдоржийн Ганчимэг. Энэ дөрвөн хүний нэрийг би хэдхэн сарын турш жирийтэл өрөөд л байлаа. Бичих тусам гоё харагдаж байгаа биз гэж аав асуудагсан. Би аав, ээж хоёрынхоо хүнээр хүн хийх тэр гайхамшигтай ухааныг үргэлж биширч явдаг. Цаг нь ирэхэд би тийм байж чадах бил үү гэж өөрөөсөө асуудаг.

            Ээж бид хоёр одоо ч хамт, нэг нь 80 нас руу, нөгөө нь 40 нас руу жирийлгэж явна. Ижийтэйгээн цуг өтөлж явна. Аав минь элэгний хорт хавдраар өөд болсон тэр цагаас хойш би бөөрөнд нь наалдаж өссөн ээжийгээн бөөрнөөсөө салгалгүй хөтөлж яваа билээ. Ээж маань хөгшин хүн болохоор заримдаа надтай сүрхий муудна. Гэхдээ тэр нь миний л төлөө, надаас л үүдсэн байна. Хэд хоногийн өмнө Ээж маань уйллаа. Үндэсний төв телевизээр сэтгүүлч Ш.Гүрбазарын хийсэн “Тэнгэрлэг оршихуй” гэдэг нэвтрүүлэг гарч түүнийг тийн хямруулсан хэрэг. Хайхрамжгүй асрагчийн тарьсан балгаас болж охид нь төрөхийн орон дээр солигдож, хэзээ хойно шүүхийн шийдвэрээр ангир уургаа шимүүлж өсгөсөн нялх үрээ хүнд өгөх болно гэдэг баргийн хүн туулж чадамгүй зовлон.

            Хоёр хүүхдийг хүчээр шахам өөр өөрийнх нь төрсөн эхийн өвөр дээр суулгасан ч тэд нь эргэж зүтгэлээд тогтохгүй аж. Ухаант хүний үр байтугай адгуусан амьтан ч ингэнэ. Үүнтэй маргах юм байхгүй. Ээжүүд эвлэрч хоёр талынхан айл саахалт явж, хоёр хүүхэд дундаа өсөх болж гэнэ. Гэхдээ нэг л худлаа санагдаад, худлаа харагдаад байв. Хоёр талынхны хэн хэнээс тайвшрал харагдсангүй. Энэ бол мянгаас нэгд тохиолдох золгүй явдал. Тэр бүү хэл, хэн дуртай болгон давхиж очиж хутгалдаад, тэдний сэтгэл зүйгээр тоглоод байх асуудал бүр биш. Бөөн нулимс, шүлэг энэ тэр болсон социализмын үеийн сценаритай тэр нэвтрүүлэг хоёр ч дахин гарав. Телевиз бол үзэгчдийг зугаацуулах, хэрэгтэй мэдээллээр хангах, уураг тархийг амраах үүрэгтэй. Гэвч энэ удаа амрах биш хямрав. Манай сонины саяхны дугаарт Пүрэвтуяа бүсгүй таван жил тэвэрч өсгөсөн охин Минж-Одыгоо Хөвсгөл рүү төрсөн эцэг эх нь гэгдсэн хүмүүст шүүхийн шийдвэрээр өгч явуулчихаад нулимсаа урсган суугаа тухай сэтгэл шимшрүүлсэн ярилцлага хэвлэгдэж шуугиан тарилаа. Хүмүүс сонин үзээд ам амандаа л “Нөгөө телевизээр эвлэрээд хүүхдүүдээ хамтад нь, хараа бараандаа өсгөцгөөх болоод байсан улсууд чинь худлаа шив дээ” гэлцэв. “Үгүй энэ Гүрбазар чинь ёстой нөгөө “Өнөр бүл” кинонд будилдаг шигээ золиг юм аа” гэлцлээ. Хичнээн олон эх шимшрэв. Хичнээн олон эцэг эмтрэв.

             Ээж минь үймрэв. Ээжийгээ дагаад би бас… Дараа нь ээж бид хоёр энэ сэдвээр ярилцлаа.

-Нөгөө ээж энэ охиныг эрүүл байсан бол ингэх байсан болов уу. Та юу гэж бодож байна?

-Хүний хүүхдээр хүн хийх амаргүй дээ. Ёстой нэг л шөнө санчигны үс цайгаад хонодог хорвоо. Энэ хорвоогийн аяыг олоод туулчих тийм санааны зоргоор эд биш дээ.

-Тэгээд өөр өөрсдийн охидоо авцгаасан нь зөв гэж байгаа юм уу?

-Хэрвээ чиний эцэг шиг хүн эдний дунд байсан бол хүүхдээ өвөртлөөд мордоод давхичих байсан даа.

-Харин та?

-Хоёуланг нь энэ муу хүүхэнд өгчихгүй дээ. Энэ Гүрбазар яасан болчимгүй хүүхэд вэ. Олигтойхон учрыг нь олоод өгчихгүй. Үгүй энэ шүүхийнхэн ч гэж шүүхийнхэн /Ээж нь бухимдав. Хэрвээ намайг ингээд авах гээд ирсэн бол тэр салам үзэлцэх байж гэж бодоод ээжийгээ өрөвдөж уйлмаар болов/. Маргааш өглөө болов. Ээж маань нойр муутай сэрвэлзэж хоносон бололтой. Өглөө нь би ажлаа тасаллаа. Муу ээж минь бөөвийгөөд жигтэйхэн жижигхэн болчихож. Цав цагаан толгойтой атигар жаахан эмээ болж. Юун нөгөө угаасан юм хэцэн дээр тохож зогсдог,

“Хадат ухаагийн оройгоор

Хааяа бороо шаагина даа

Хайртай амраг чамтайгаа

Хаврын сардаа уулзана даа…”

гэж дуулдаг байсан эрчилсэн чийрэг булчинтай, оноотой цэнхэр дан дээлтэй, цагаан туфльтэй ээж.

         Залуу сайхан ээжээс минь юу үлдэж вэ. Хоолой руу юу юугүй нэг юм өгсөөд ирэв. Өнгөрүүлсэн бүх амьдралын минь туршид дандаа миний төлөө явсан ээжийгээ би яаж жаргаав?

Өгчих хариу дав дээр гарч ирэхгүй нь хачин.

           Бидний дунд орой бүр сонин сонин яриа болно. Ээж маань надтай юу ч хамаагүй ярьж суух дуртай. Бас намайг юм болгоноос өмөөрдөг зантай. Нэг удаа ээж бид хоёрын дунд албан тушаалын тухай сүрхий яриа болов.

-Ээж ээ намайг дарга бол гэлээ. Би яах вэ?

-Нас чинь явж байна. Жаахан тогтож суудаг ажил юм бол хийхэд яахав дээ. Удирдлагад чинь хэн хэн ажиллах юм?

-Ш.Цэрэнпил гуай, Г.Дашрэнцэн гуай хоёр.

-Ээ, хоёрхон хүний дарга байх хэрэг үү?

-Надтай нийлээд гурван хүнтэй л дээ.

-Шөнө орой явдаг хүндхэн ажлаа цаад хоёртоо хуваарилчихаж бай. /Ээжийнхээ яриаг сонсоод дотроо инээд хүрч суув. Манай хоёр ч шөнө орой явж яг харагдана даа гэхээс түс хийчих гээд байв. Бодоод үз л дээ. Дашрэнцэн, Цэрэнпил хоёрыг шөнийн сурвалжлагад явж байна гээд… Хэд хоногийн дараа ээж надаас ажил төрлийг маань асуув/.

-Чиний ажил зүгээр үү?

-Зүгээр ээ, Цэрэнпил гуай л үгэнд орохгүй юм.

-Яаж байна /Ээж их анхааралтай сонсч байна/.

-Шаардлага тавихаар “Сүүлд ургасан ишигний эвэр минь ах хүүгээ захирахгүй шүү” гээд байх юм.

-Яасан муухай эвдэрсэн хүүхэд вэ. Сүүлийн хэдэн орой аюулын эрт ирээд байгаа юмсан. Энэ ажлыг хийлгэхгүй нь л дээ, хар шидэл чинь? /Эвдэрсэн хүүхэд гээд байгаа нь 50 гарч яваа саарал толгойтой хижээл хүн шүү дээ. Ш.Цэрэнпилийг нэртэй хүн болохоор манай ээж их сайн ханддаг байсан юм. Энэ удаа гүнзгий муудлаа. Өглөө намайг ажилдаа гарах гэж байтал ээж дөхөж ирснээ миний хүү дарга нартаа хэлээд ширээгээ өөр газар тавиад суучих. Цэрэнпил цаашдаа ч үгэнд чинь орохгүй хүн шиг байна гэж билээ/.

             Энэ эмэгтэйн өвөрт би есхөн сартай, үс нь атирч буржийгаад нүд ам руу орчихсон, хацар нь холцруутай хачин янзын амьтан ирсэн гэдэг. Би рахид буюу сульдаатай, бас шар өвчин тусаад хүндэрчихсэн хүүхэд байж. Ёстой намайг авсны маргааш ээжийн минь санчиг онгож хоноо биз. Өвчтэй хүүхэд асрах, хүн хийж авах ямар хэцүү байсныг төсөөлөхөд ч аймаар.

             Хөлд орсныхоо дараа би цэрдийсэн хатуу гэдэстэй, хоёр хөл нь гадагшаагаа эргэчихсэн, түүнээсээ болоод хачин зурайсан мөр гаргаж явдаг жаал байж. Намайг алга болчихоор тэр хавийнхан мөрөөр маань төвөггүй олдог байсан гэдэг. Би айлын шүүгээд тавьчихсан арцны хүүдийг цоо хөхчихдөг, бас шүдэнзний толгой тэсгээдэггүй сонин хүүхэд байсан. Харин хэлд орохдоо Хайсандай гэж хэлсэн гэсэн. "За миний хүү энэ хүмүүст юм яриад өгчих дөө гэхээр л би ар араас нь угсруулан Хайсандай Хайсандай гэж дуржигнуулдаг байж. Бас л Хайсандай. Энэ нэр ингээд л намайг хаа явсан газар дагаад явсан санагддаг юм. Харин нэг зун би түүнтэй уулзах боллоо. Өдий хүрэх насандаа би энэ хүнтэй тоотой хэдхэн удаа уулзалдсаны анхных нь тэр байсан юм. Аав ээж хоёр хоол цай болоод л андашгүй манайд хүн ирэх гэж байгаа нь илт. Аав хэллээ. "Одоо чиний ээж ирнэ. Миний охин битгий муухай харьцаарай". Өөр юм хэлсэнгүй. Сэтгэл тогтож өгөхгүй нэг л сонин байдалд орчихоод болж өгөхгүй хэцүү байна.

          Гадаа машин дуугарлаа. Би нэг мэдэхэд байшингийнхаа чердакан дээр гарчихсан байлаа. Зуны байшин болохоор таазны банзнууд дотор болж байгаа бүх юм ил тод үзэгдэхээр завсартай. Улаан саатай алчуур, ногоон дээлтэй ам хэл болсон сэргэлэн бор хүүхэн, жолооч эрийн хамт манай хойморт тухалж, аав ээж хоёр хөл болно. Өнөө охин хаачив аа л боллоо. Үгүй, энэ чинь зөндөө сайн захисан юмсан. Яадаг хүүхэд вэ, би гараад хайгаад ирье гээд аав үүд рүү ухасхийв. Чимээг...Чимэг ээ... хэмээн аавын дуудаж байсан одоо ч чихэнд сонсогдоно. Бүрий ч боллоо. Нөгөө хүмүүс ч явах болов. Машин хүнгэнэн хөдөлж, аав ээж хоёр ч ороод ирэв. Аав суудал дээрээ ирж сууснаа аяархан "Миний охин буугаад ир ээ. Тэгж болдоггүй юм шүү дээ" гэх нь тэр. Тэгэхэд аавын нүдэнд яах ийхийн зуургүй ус гүйгээд ирж билээ. Хүүхэд байсан болохоор би хөдлөөд ажигч гярхай хүнд анзаарагдаа байлгүй дээ. Харин тэднийг байхад яагаад намайг буулгаж ирээгүй юм бол гэж санахаар аавыгаа өрөвдөх сэтгэл төрдөг юм.

         Хүний үрээр элгээн дэвтээж амьдарсан ижий аав хоёроон бодож аньсага чийгтэнэ.

Нээрээ тэр үед Хайсандай намайг аваад явна гээд уйлж хайлж сүйд болох ч байсан юм бил үү. Хэн мэдэх билээ. Хожим би өөрөө ээж болж эцгийгээ тэр удаагийнхаас хавьгүй илүү өрөвдөж, бүр өдөржин уйлж байсан. Намайг охиноо төрүүлж ээж болсон өдөр болсон явдал. Охиноо тэврээд цонх руу очиход минь ээж аав хоёр ирчихсэн, ээж инээж, харин муу аав минь нулимсаа арчиж харагдсан сан.

            Ээж болчихоод би ээжийгээ анх удаа ирэх болов уу гэж харуулдсан юм. Хүн болсон цагаас минь хойш нэр нь намайг сүүдэр шиг дагаж явсан төрсөн ээжийгээн анх удаа тэгж дотроо хүлээсэн юм. Миний саатай алчууртай залуухан ээж аймгийн төвд байсан мөртөө ирээгүй. Эхлээд би хуримаа хийсэн. Тэр бас л ирээгүй. Дараа нь би ээж болсон. Тэр бас л ирээгүй. Сургууль төгсч амьдрал гэгч хөлгүй их далайд хөл тавьсан. Тэр ирээгүй. Алдаж онох, гуньж баярлахын аль алинд тэр нэгээхэн ч удаа ирсэнгүй. Нэг ёсондоо бид өөр өөрийнхөө хувь заяагаар явж ирэв.

            Гэтэл одоогоос хэдэн жилийн өмнө ногоон дээлтэй, саатай алчууртай ээж минь "Ардын эрх"-ийн гадаа намайг хүлээгээд сууж байлаа. Нүдний шилтэй, хүрэмнийхээ захыг босгочихсон охиноо таньсангүй. 14 өглөө тэр байрандаа сууж намайг угтлаа. 14 өглөө би хажуугаар нь алхан хаалга татан оров. 15 дахь өглөө нь би бас л Дашчойлин хийдийн хашаан дундуур алхан ажилдаа ирэв. Харин ээж хийдийн тасалбар бичдэг дуганын гадаа дугаарлаад зогсч байна. Тэр ном уншуулах гэж байгаа бололтой. Дотор минь хачин оргисон ч ээж рүүгээ би алхаад очиж зүрхэлсэнгүй. Өрөвдөж байсан ч...

           Маргааш өглөө нь тэр ирсэнгүй. Нөгөөдөр нь ч бас ирсэнгүй. Сарын дараа надад Эрдэнэтээс ээжээс маань захиа ирлээ. "Залуу насандаа алдаж эндэж явахдаа охин чамайг тээж төрүүлсэн ч амьдралын эрхээр хүнд өгсөн юм. Чи надад гомдож явдаг бол ээжийгээ уучлаарай. Би өглөө бүхэн чиний төлөө залбирч, танай сонинг ирэнгүүт нь миний охин юу бичиж вэ гэж хардаг. Чи аавтайгаа уулздаг биз дээ... " гээд хөврүүлж өгсөн байв. Бичиг нь зөв, сайхан хэвтэй, алдаа мадаггүй, цэцэн цэлмэг захиа байв. Дараа нь миний төрсөн дүү гэх залуугаас захиа ирлээ. Ээж таныг яагаад айлд өгснийг бид мэдэхгүй. Хэрвээ та дүү бид хоёртой хамт өссөн бол ямар гоё вэ... Энэ миний дүүгийн захиа.

         Дараа жилийн зун боллоо. Ээж намайг ахиад л нэг өглөө "Ардын эрх"-ийн гадаа зогсоод хүлээж байв. Би жижүүр ахад хэллээ. "За Дэмбэрэл ах аа, та намайг байхгүй гэж хэлээрэй" гэж сайтар захив. Бас л нэлээд хэд хоног өнгөрөв. Яагаад ч юм уулзмааргүй л санагдана. Гэвч Дэмбэрэл ах охин чинь тантай уулзахгүй гээд байна шүү дээ, та буцвал яасан юм бэ гээд хэлчихсэн сураг дуулдав.

            Яагаад ч юм түүнд би ингээд л хачин жигтэй, хатуу зан гаргаад байлаа. Ахиад намар, өвөл, бас хавар болов. Ээж ахин ирсэнгүй. Харин өнгөрсөн зун ээж бид хоёр уулзлаа. Тэр гэнэт л ажлын өрөөнд маань ороод ирэв. Би жаахан жийрхлээ. Хоёулаа коридорын урт сандлын хоёр үзүүрт тээр хол цомцойн сууцгаагаад цөөн хором ярилцав. Бие нь өвддөг болсон гэнэ. Нас нь явж байгаа гэнэ. Бидний уулзалт өндөрлөж, тэр явахаар босов. Тэгснээ над руу эргэснээ хөгшний бие сайн уу, та нар хамт уу гэж асуув. Хөгшний гэж ээжийг маань асууж байгаа бололтой. Миний гэдэн жаахан хөдлөв. Бусдын үүрэнд ам нь ангалзсан ангаахайгаа хаячихаад эргэж харалгүй нисчихэж чаддаг гоё донгоддог хөхөө шувуу шиг хэнэггүй, дургиж явсан "жинхэнэ" ээжийгээ урьдынхаараа хөндлөнгөөс харав. Дургүй хүрэх шиг болов.

               Гэхдээ одоо гомдоод ч хэрэггүй, гашуун нясуун үг хэлээд ч хэрэггүй. Дүгнэж цэгнэх гээд ч хэрэггүй болж дээ гэсэн бодол толгойд минь зурсхийн орж ирэв. Яагаад гэвэл алчуур дороос нь цухуйх санчигных нь үс цайрч харагдлаа. Би чинь ийм юм мэдэрч өссөн хүн шүү дээ гэж санагдан хоолой руу нөгөө хөндүүрхэн юм юу юугүй ахиад л өгсөөд ирэв. Сайн мэдэхгүй, бараг насан туршдаа сургийн холоос бие биенээ танадаж явсан “хүний” хүнд нулимсаа үзүүлчих гэж байгаа юм шиг эвгүйцэж ирэв. Бушуухан явмаар, эсвэл гадаа гараад хаашаа ч юм гүймээр байв. Ийн өөрийн эрхгүй би өрөө рүүгээ алхлаа. Халуун энгэрт нь асч, хөхний нь сүүг нь шимж өссөн бол бидний хувь заяа яалаа гэж ийм байх билээ. Ухаан суугаагүй залуу насных юм байлгүй дээ өөртөө буруу өгөмгүй л санагдаад байдаг.

Эгийн өндөр давааг

Элгэн хүрнээрээ давна

Эмгэн буурал ээжээсээ

Энэхэн хол сууна"...

"Алтан богдын шилд" сэтгэлд ийн цуурайтна. Оюутан байхдаа би муу ээжийгээ хачин их санадагсан. "Алтан богдын шилд"-ийг тийм үед сонсохоор ээж маань аргал түүж харагдаад болдоггүй юм. Бушуухан очиж үнээг нь сааж өгөхсөн, өглөө босч өгөхсөн гэж яардагсан. Харин гэртээ орж ирээд л би урьд урьдынхаас илүү бөх гэгч унтчихна. Нэг мэдэхэд нар дээр хөөрчихсөн, ээж сүүгээ хөөрүүлж байдагсан. Охин минь унтаг гэнэ. Хичээл ном гээд бөөн хар ядаргаа л ирсэн байна гэнэ. Одоо ч хэвээрээ. Муу охин минь сурвалжлага хийгээд шөнө өдөргүй явах юм. Гадуур янз бүрийн л юм дуулдах юм. Сурвалжлагч нарыг чинь айлгаж ичээгээд, шорон гянданд хорьдог болсон байна шүү дээ. Яадаг билээ дээ. Тэр дарга нар нь эртхэн тараах нь яадаг шидэлнүүд вэ дээ гэнэ. Гэхдээ ээж манайханд жигтэйхэн сайн. Манай сониныг л өмөөрнө. Муу охиныг минь өсгөж өндийлгөсөн буянтнууд гэж дээжээ өргөнө.

             Эмгэн буурал ижий минь намайг сэрээхгүй гэж өлмий дээрээ явна. Хаалганы хонх чанга дарлаа гэж орж ирсэн хүнийг аашлах шахна. Эвий муу ээж минь. Энэ орчлонд эх үр болж учирсан бидэн хоёрын тавилан ийм буюу.

Захын ганц модонд

Элдэв шувуу цуглана

Залуу бага насанд

Элдэв санаа төрнө…

дуу ийн шуранхайлна. Зах ганц модонд элдэв шувуу цуглана. Залуу бага насанд...


СЭТГҮҮЛЧ БАДАМДОРЖИЙН ГАНЧИМЭГ

        Гиясаддин Абу-ль-Фатх Омар Ибн Ибрахим аль-Хайям. Энэ урт нэртэй эрхмийн талаар "Омар Хайяамын домог" хэмээх номноос анх уншсан юм. Магадгүй, тэр үед би дунд ангийн сурагч байсан болохоор сонирхолтой амьдралынх нь түүх миний сонирхлыг татсан байж ч мэдэх юм. Гэхдээ л хэний ч хэлчихэж чадах мэт хэрнээ басхүү хэлж чадаагүй тэр л мөртүүдийг энэ эрхэм хойч үедээ үлдээжээ. Түүний:

"Амьдрал бол зах зээл

Андыг тэндээс бүү эр" гэсэн мөртөд хамгаас илүү дуртай.

       Өрнөдийн ертөнцөд болон Зүүн Азид Омар Хайяам нь яруу найрагч хэмээн танигджээ. Гэтэл Арабын ертөнцөд, ялангуяа Перс буюу өнөөгийн Иранд Омар Хайяам нь агуу математикч, одон орон судлаач хэмээн хүндлэгддэг байна. Түүний шүлгүүд хүндлэл хүлээх авч тухайн цаг үеийнхээ өндөр боловсролтой хүн хэрэгтэй цагтаа бага зэрэг засаж сайжруулаад зохиочих хэмжээнд л авч үздэг байж. (үүнтэй ижил авъяас чадвар дундад зууны үеийн Японы ордны шадар түшмэдүүдээс бас шаардагддаг байж). Омар Хайяам Англи хэлтнүүдэд болон бусад ертөнцөд хэрхэн агуу шүлэгч болон хувирсан нь сонирхол татна.

         Шүлэгнээс нь эхлэх хэрэгтэй байх. Рубай (олон тоон дээр рубаяат) нь эхний, удаах болон төгсгөлийн сүүл нь холбогддог хоёр хос мөрөөс тогтсон богино шүлэг юм. Өрнөлийн болон бусад олон уншигчид Рубайяат нь Омар Хайяамын урт шүлгийн нэр хэмээн боддог боловч энэхүү үгийг “шүлгүүд” эсвэл “Дөрвөн мөртүүд” хэмээн амархан орчуулж болох юм. 1859 онд түүний шүлгүүдийг орчуулан гаргасан Эдуард Физжеральд гачигийг Перс үг хэвээр нь авах шийдвэр нь эх бүтээлийн “экзотик” шинж чанарыг онцлон харуулсан явдал болсон юм. Цаашлаад Омар Хайяамын зуу зуун “рубаяат” өнөөг хүртэл хадгалагдан үлдсэн бөгөөд уламжлалт Перс цуглуулганд эдгээр нь богино шүлгүүд нь нэгэн том бүл цүл мэт хэрэгдэхээр бичигдсэн байдаг. Эдгээр нь ерөнхий хүүрнэл эсвэл нэг нэгнээ дамжсан бүтэц ч байхгүй. Орчуулагчийн гоц авъяас шаардсан ур чадварын хувьд Физжеральд нь эх бүтээлийн гүн ухаан, гоо сайхан нь далд утгаар л илрэх эдгээр тархай бутархай боловч дөрвөн мөртүүдийг нэгэн урт, өөр хоорондоо холбоотой, нэг үргэлжилсэн утга санаатай, шүлэг болгон хөрвүүлжээ.

         Эдуард Физжеральдийн орчуулсан Омар Хайяамын Рубайяатаас (тэр цагаас хойш олон удаа дахин орчуулагдаж, зарим тохиолдолд илүү оновчтой болсон авч энэ бүх оролдлогууд нь тийм ч тааламжтай болж чадаагүй байдаг.) Перс элементэд тулгуурласан Англи хэлэн дээрх гайхамшигтай шүлэгний онцгой нэгэн эрлийз шүлгийг харж болох юм. Тийм учир л энэхүү Рубайяат нь Өрнөдийн уншигчдад зохиогчийн өөр авъяас билгийг нь олж харах, мэдэх боломжгүй болгосон байх ч талтай. Монголын хувьд өрнөдийн судалгаанаас онгод орж сонирхсон боловч өөрийн аргаар “сайтар гэгч нь нэхэж” орчуулсан Орос хувилбараас ихээхэн тусгалаа авсан харагддаг. Энэ орчуулга нь Английн үе үеийн уншигчдад жирийн ардууд гэхээсээ илүүтэй яруу найрагчдад диваажин мэт санагдах дарс, сарнайн тансаг нутаг болсон, Перс гэхээсээ илүү Персийн гэсэн мэдрэмжийг бий болгочихсон байна. Тиймдээ ч манай уншигчдын хувьд хувь хүмүүс сонирхогчид гэхээсээ илүү хэл устай эсвэл яруу найрагчдын хувьд илүү мэдрэгддэг нэгэн “тэнгэрийн яруу найраг болон түүний бүтээл” мэт харагддаг болсон байна. Яг үнэндээ бол Физжералдийн орчуулсан Омар Хайяамын Рубайяат нь тэгэхээр (Омар Хайяамын эх бүтээлийн цуглуулгаас эсрэгээрээ) Палестины шүүмжлэгч Эдуард Саидын нэрлэсэнчлэн “Ориентализм”-ын эн тэргүүний жишээ байлаа.Түүний “Ориентализм” гэдэг нь (Саидын хэлснээр) урлаг, уран зохиолыг бусдын нэгэн адил хүмүүс амьдарч, үхэж үргэдэж, цэцэглэн хөгжиж, зовж шаналж байдаг бодит газар оронг Европын фантази, мөрөөдөл болох Азийн соёлын тансаг, экзотик, романтик боловч үндсээрээ хуурамч дүр төрхийг бий болгоход ашиглах гэж үзжээ. Саидын энэхүү шүүмж, үнэлэлт нь үнэхээр тааламжгүй үнэн боловч бүхэлдээ худлаа бас биш юм. Ээдрээтэй асуудал нь гэвэл Омар Хайяам тэргүүтэй Персийн яруу найрагчид өөрсдөө тэрхүү төсөөллийн экзотик, анхилуун, нууцлаг ахуй байдлыг бий болгох өдөөхөд шүлэг, яруу найргийг ашигладаг байсан аж: тиймдээ ч энэхүү орчуулганд тэрхүү чанарыг бий болгосонгүй харин хадгалан үлдээсэн байна.

       Омар Хайяамын Рубайяатыг тийм ч ихээр, өргөн дэлгэр уншихгүй байгаа ч түүний шүлгүүдээс олон хүмүүс иш татдаг. “Зүсэм талх, ваартай дарс мөн та” (Физжеральдийн тийм ч сайн оновчтой орчуулга биш гэсэн) Өрнөдийн уншигчид иш татсаар л байна. Гэхдээ энд ямар нэгэн зүйл буруу байгаад байх шиг санагдахгүй байна гэж үү??? Исламын нэгэн хатуу чанд баримтлал бол согтууруулах ундааг хатуу хорьсон байдаг. Гэтэл Омар Хайяам дарсны таашаалыг өдөөдөг нь яаж байгаа юм бол? Үүний хариулт гэвэл Ислам нь (өнөө үед нэлээд их болсон илүү хатуу, фундаментал хэлбэрүүдээс бусад нь) ерөни йдөө хүний сул доройгоосоо гаргах алдаа, эндэгдэл гаргахыг зөвшөөрдөг. Согтууруулах ундаа нь хориотой боловч зарим хүмүүс түүнийг хэрэглэдэг, учир нь тэдний хувь тавилан бүхэлдээ цорын ганц, хүчирхэг бурхны гарт байгаа тул бурхан түүнийгээ мэдэг гэж үздэг байна. Үнэхээр ч уламжлалт Исламын ертөнцөд яруу найраг, дарс хоёрын хооронд урт удаан, тогтвортой хэлхээ холбоо байсан. Оттоманы султанууд улс төрийн хуйвалдаанаас сэргийлэн кофены газруудыг хатуу чанд хянадаг авч уушийн газруудыг гэмгүй шүлэгчид, яруу найрагчдыг эргэлэхэд нь саад учруулахгүйгээр тайван орхидог байж. (Яруу найрагчид дарсыг уух, шимэлгүйгээр романтик, тэр ч бүү хэл тэнгэрлэг байдал, хайранд умбах гэж хэрэглэдэг гэсэн шашны, бурхны сургааль байдаг аж). Тиймээс Омар Хайяам амьдрал нь таашаалаар дүүрэн, бүрэн таашаах ёстой боловч нэгэнт бүгд бурхны таалалд, гарт байдаг учир хүн нэгэнт амьдралд хайртай болох аваас үхлээс эмээхгүй байх ёстой зэрэг бүрэн дүүрэн илэрхийллийг гаргахдаа энт дарс, сарнай, хайр дурлалыг бүтээлдээ хэрэглэгддэг байж л дээ. Омар Хайяамын Рубаяат нь цаг хугацаа болон соёлын ялгаа алс хол орон зай – ангалыг холбосон гүүр мэт бурхнаас заяагдсан яруу найрагч болон гайхамшигтай чадварлаг  орчуулагчийн хамтын бүтээл болсон ид шидийн мэт увдист бүтээл юм. Персийн математикч, Викториагийн үеийн Ориенталистын аль аль нь манай цаг үед болон хойшид таашаал өгөх эгшиглэх шүлгийн номыг бүтээжээ.Хамгийн сонирхолтой нь одон оронч, математикч хэмээн тооцогддог түүний уйтгараа үргээн бичсэн рубаяат нь Английн Ориенталистуудын тусламжтайгаар Өрнөдийн хувьд Дорнын агуу романтизмын төлөөлөгч, онгод оруулагч нэгэн болж орхиж, харин Орос ах нар үүнийг энэ хэмжээнд нь хүлээн авч бидэнд импортлосноор бид энэ хүнийг мөн л Өрнөдийнхний адилаар яруу найрагч хэмээн ойлгох болсон ажгуу.

ДУУЛИМ ЭНЭ ХОРВООД БОГИНОХОН АМЬДРАХ ТАВИЛАНТАЙ Ч

ДУРЛАЛ ДАРС ХОЁРГҮЙГЭЭР НАСЫГ ИЛЭЭВЭЛ НҮГЭЛТЭЙ

ДУУДЛАГА ИРЖ ҮҮ, ҮГҮЙ ЮУ ГЭЖ БАЙН БАЙН ҮЗЭХ ЮМ

ДУУЛАЛГҮЙ ӨНГӨРӨӨЧИХ ВИЙ ГЭЖ ҮЕ ҮЕ ХАРАХ  ЮМ

ЯРИХГҮЙ УДАХААР НЬ СЭТГЭЛ ТОГТОХГҮЙ ЮМ

ЯАДАГ ЮМ БИЛЭЭ БАЙЗ, ӨӨРӨӨ Л ЗАЛГАХААС...

              Дөнгөж сая миний дэргэд найз минь “өөрөө л залгахаас” гэж хэлэхээр энэ санааг буулгалаа. Цааш нь үргэлжлүүлэх сонирхол алга.

Хар торгон хамжаарыг чинь боржгонд харлаа Хандармаа
Үзтэл хөөрхөн царайг чинь үзэмчинд үзлээ Хандармаа
Ангир цагаан цээжийг чинь эр болохдоо тэвэрлээ Хандармаа
Ардын дуу гэж бодоод хэсэгтээ мартлаа Хандармаа
Хандармаа ханиасаа нуусан харцны минь жаргал нь юм билээ Хандармаа
Үрдээн ч яриагүй үнэний зовлон нь юм байна лээ Хандармаа

          Би уг нь энэ зурганд тайлбар өгөмгүй байсан ч хэл ам загатнаад дуугүй байж чаддаггүй ээ. Эмэгтэй хүн хайртай залуутайгаа хамт байхдаа хайр, халамж, хамтын амьдралын тухайд боддог бол эр хүн зөвхөн секс, мэксхэн.  Бас нэг ийм яриа байдаг даа. Эрэгтэй хүний хань ижил нь өнгөрөөд буруу талын өрхийг нь бүтээж явахдаа “За энэ голд чинь хүнтэй суугаагүй хүүхэн хэн билээ, надтай суучих хэн үлдлээ дээ” гэж бодож явдаг бол эмэгтэй хүн эсрэгээрээ “үлдсэн үр хүүхдийг нь яаж хүний зэрэгтэй хүн болгоно доо” гэж бодож явдаг гэнэ ээ. Эр хүний дотор эмээл хазаартай морь багтдаг гэж ярьдаг бол одоо эмэгтэй хүний дотор эмээл хазаартай морь эзэнтэйгээ багтаад бүр цаашлуулж хэлэх юм бол багадаад байна шүү эрчүүдээ.

Чоно чонон санаатай

Чи харин хүншүү санаатай

Зүрхийг чинь өвтгөх гэхдээ чамтай би уулздаг

Зүүдийг чинь үймүүлж бусдад би дурладаг

Инээмсэглэж явахыг чинь хэзээ ч би хараагүй

Ийм л учраас чамайг би хайрладаг

Чоно чонон хийморьтой

Чи харин азын тэнгэртэй

Өмнө чинь гоо бүсгүй дарс сөгнөдөг

Өөртөө л чи бусдаас илүүтэй итгэдэг

Чинжүү шиг үгтэй, тонгорог шиг харцтай

Чиний дэргэд эр бүхэн номхон

Чоно аз эзийн тэнгэртэй

Чи ахадсан эрх чөлөөтэй

Чоно эз азын тэнгэртэй

Чи илүүсэн эрх чөлөөтэй

 

Нугын өвсөн дээр гишгэхийн тулд би гутлаа тайлав

Нүцгэнээрээ чамайг тэврэхийн тулд би арьсаа тайлав

Чамайг хайрлахын тулд би биеэ тайлав

Чамд хувирахын тулд би сэтгэлээ тайлав

Наашаа хараад жуумайсхийгээд инээхийг нь ээ

Наран ичингүйрч намрын шувуудаар халхлах нь уу даа

Цаашаа хараад гунхасхийгээд алхахыг нь ээ

Цадиг донж нь таарсхийгээд гоёхоныг нь ээ

Өөдөөс минь өдөнхөн жуумалз өөриймсөг бүсгүй минь ээ

Өглөөний жавар хацар хайраад жиндүүхэн байна аа

Эрэвгэрхэн нүдээрээ эрээ цээргүй бүү багла аа

Эртэдсэн шарх эмзэглэн хөндүүрлээд эвгүйцээд байна аа

Учирлан учирлан уйтайхан харцаараа удаахан ширтэхээр чинь

Урьд хождын ужиг бодол урагдаад байна аа

Зөөлөн галбир эе сүжрүү аашинд чинь дасчихаад

Зөндөө олон зөрүү бодолдоо төөрчих гээд байна аа

Өөдөөс минь битгий өдөнхөн жуумалз өөдөсхөн бүсгүй минь ээ

Өглөөний жавар хацар хайраад жиндүүхэн байна аа

Эрэвгэрхэн нүдээрээ эрээ цээргүй бүү багла аа

Эртэдсэн шарх эмзэглэн хөндүүрлээд эвгүйцээд байна аа